Update: 07.04.2013

Monument za 200.000 marek
Wieża Bismarcka w Szczecinie.

Planowanie budowy

Idea budowy pomnika Bismarcka w Szczecinie po raz pierwszy pojawiła się już w roku 1899.

W dniu 01.04.1907 plany te zostały skonkretyzowane, gdy podczas komersu Bismarcka wystąpiono z inicjatywą wzniesienia symbolu ku pamięci Ottona von Bismarcka w stolicy Pomorza.

04.11.1907 w stowarzyszeniu pod przewodnictwem prof. Ulicha ze Szczecina zjednoczyło się w czynie wielu członków o poglądach patriotycznych.

Postanowiono, że wzniesiony monument powinien uchodzić za pomnik Pomorza (pomnik całej prowincji) a nie tylko miasta Szczecina. Powołano komitet pod kierownictwem prof. Ulicha, którego zadaniem było wdrażanie tworzenia stowarzyszenia i sporządzenie odezwy do przyszłych darczyńców.

20.03.1908 założono i zarejestrowano „Stowarzyszenie Budowy Pomnika Bismarcka Prowincji Pomorskiej”, wybrano zarząd stowarzyszenia i utworzono komitety. Przewodniczącym stowarzyszenia został gubernator Paul von Eisenhart-Rothe (1857-1923).

Wybór lokalizacji i architekta

Problem z wyborem lokalizacji budowli był już przedmiotem dyskusji podczas zebrania inauguracyjnego stowarzyszenia. Minister stanu Heyden-Cadow domagał się wzniesienia planowanego pomnika poza miastem, aby zamanifestować tym samym, że nie jest on tylko pomnikiem dla Szczecina.

Wybór odpowiedniego miejsca opóźniał planowany konkurs wśród niemieckich architektów. Rzeczoznawca architekt profesor Bruno Schmitz, po przeglądzie kilku możliwych lokalizacji zaaprobował w swej późniejszej opinii (11.04.1908) Winnicę w Gocławiu i jako alternatywę Wyspą Grodzką (zwaną także Grodzką Kępą).

Kupiectwo wzbraniało się przed wnioskiem oddania wyspy, ponieważ miejsce to ich zdaniem mogłoby być ważnym dla dalszego rozwoju miasta.

Radni miejscy podczas posiedzenia w dniu 01.10.1908 odrzucili propozycję oddania Wyspy Grodzkiej do dyspozycji pomimo mediacji magistratu. Magistrat ponownie odrzucił lokalizację na dzisiejszych Wałach Chrobrego. Podczas obrad nad inną lokalizacją nie doszło do zgodności.

Podczas walnego zgromadzenia stowarzyszenia w marcu 1909 zapowiedziano, że na następnym walnym zgromadzeniu przedstawiona zostanie decyzja, aby można było uroczyście oddać do użytku pomnik w zaplanowanym terminie, w dniu 10.04.1915.

Podczas walnego zgromadzenia Szczecińskiego Stowarzyszenia Komunikacji na początku roku 1910 uchwalono konkurencyjną myśl w połączeniu z konkursem na wybór architekta. Pod głosowanie poddano trzy możliwe lokalizację pod przyszłą budowę: Wyspę Grodzką, obecne Wały Chrobrego i Winnicę.

Każdy z uczestniczących artystów powinien wybrać sobie miejsce budowy pomnika według własnego uznania. Specjalna komisja (komitet), składająca się z zarządu, tajnego radcy budowlanego Hintze, tajnego radcy budowlanego Kreislera, miejskiego radcy budowlanego Meyera, oraz rządowego mistrza budowlanego Wechselmanna powinna przegłosować ostateczny projekt włącznie z lokalizacją. Na nagrody przeznaczono komitetowi 10.000 marek, które rozdzielono w następujący sposób: za 1. miejsce 4.000 marek, za 2. miejsce 2.500 marek, za 3. miejsce 1.500 marek. Oprócz tego jedno lub dwa kolejne miejsca powinny być nagrodzone kwotą w wysokości 1.000 marek. Termin zakończenia nadsyłania projektów wyznaczono na dzień 01.02.1911.

Ostatecznie w terminie złożono 131 projekty, które wystawione zostały w auli Królewskiej Szkoły Rzemiosł Budowlanych.

Jury w składzie znanych architektów: Paul Wallot (1841-1912), Friedrich von Thiersch (1852-1921), Martin Dülfer (1859-1942), jak również nadburmistrz Ackermann (Szczecin), prof. Billing (Karlsruhe), landrat dr von Brüning (Szczecin), naczelnik prowincji (gubernator) Eisenhart-Rothe (Szczecin) i inni, pod przewodnictwem architekta miejskiego Wilhelma Meyera-Schwartaua (1854-1934), wybrała po lustracji miejsca budowy (Winnica) projekt „Adlerhorst II” („Orle gniazdo II”) architekta Wilhelma Kreisa.

W uzasadnieniu zwrócono uwagę na monumentalną konstrukcję, która góruje nad prawym wzgórzem terenu. Podkreślono wyraźne linie konturu, monumentalne wnętrze z przewidzianym miejscem na planowaną figurę Bismarcka, jako znakomite artystyczne osiągnięcie, uwydatniające znaczenie pomnika.

Plac budowy leży ok. 7 km od Dworca Głównego w Szczecinie poniżej Odry. Ze względu na wysokość położenia na Winnicy, jest on dobrze widoczny w delcie ujścia Odry względnie południowej części Zalewu Szczecińskiego.


Finansowanie pomnika

Ta najdroższa wieża Bismarcka (200.000 marek) sfinansowana została w większości z darowizn.

Do 01.03.1909 wpłynęło na konto budowy pomnika Bismarcka w Szczecinie 41.114,74 marek w formie darowizn. Sprzedano także 60.000 kart pocztowych Bismarcka, wydanych przez stowarzyszenie.

31.03.1909 odbył się w szczecińskiej hali gimnastycznej komers Bismarcka, z którego część dochodu przekazano na budowę pomnika. Do dnia 15.03.1910 wysokość wpływów wynosiła 50.800 marek (z tego 44.000 marek ze składek członkowskich).

Pomorski landtag prowincji uchwalił w roku 1913 subwencję na budowę monumentu w wysokości 100.000 marek, z czego miasto Szczecin miało przejąć na siebie proporcjonalnie część kosztów w wysokości ok. 35.000 marek. Władze powiatu (kreistag) uchwaliły subwencję na lata 1913-1915 w wysokości 5.000 marek rocznie.


Przygotowania

Po ostatecznym rozstrzygnięciu projektu podpisano umowę z firmą „Comet” na dostarczenie materiałów i wykonanie prac budowlanych.

Specjalna komisja budowlana miała zająć się nadzorem technicznym.


Zmiany projektowe

Na początku roku 1912, podczas walnego zgromadzenia stowarzyszenia postanowiono dokonać zmian w projekcie profesora Kreisa. Planowaną wysokość obiektu 28 m należało zmniejszyć do 25 m poprzez wybór innych materiałów (m.in. piaskowca), co pozwoliłoby na zmniejszenie kosztów budowy z 380.000 marek do 270.000 marek.

Dodatkowo na froncie dodano balkon jako ambonę do wygłaszania przemówień podczas świąt. Konstrukcja portalu z półkolumnami doryckimi po bokach została zmieniona. Pierwotny projekt Wilhelma Kreisa przewidywał płaską i smukłą konstrukcję bez kolumn, przylegającą do obmurza.

Na postumentach przed kręgiem cokołu powinny zostać przymocowane rzeźby naturalnej wielkości. Prawdopodobnie z powodu wybuchu I wojny światowej nie doszło do realizacji projektu.


Posąg Bismarcka jako zwornik

W 1914 roku były rozbieżności w poglądach dotyczących projektu prof. Hermanna Hosaeusa (1875 – 1958), w którym posąg Bismarcka miałby spełniać rolę zwornika wewnątrz pomnika. Kilka wersji jego projektu nie znalazły uznania. Prof. Wilhelm Kreis zaproponował, aby zrezygnować z posągu i wykonać hermę Bismarcka (popiersie bez rąk z głową Bismarcka na ostro ściętych słupach). Propozycja została przyjęta z uznaniem, a wykonanie hermy polecono prof. Hosaeusowi.


Prace budowlane

W ramach uroczystości jubileuszu 100 - rocznicy „Bitwy Narodów” pod Lipskiem, w roku 1913, położono kamień węgielny pod budowę wieży.

Budowę wykonała firma „Comet”, kierownictwem budowy zajął się architekt Wilhelm Kreis. Do budowy użyto wapienia muszlowego (licowanie) i betonu.

Prace rzeźbiarskie wykonał prof. Hermann Hosaeus (laureat drugiej nagrody).

Z powodu wybuchu I wojny światowej nie ukończono budowy wieży, planowanej na rok 1915, chociaż do tego okresu architektoniczna część obiektu była już na ukończeniu. Brakowało jedynie części rzeźbiarskich.

Podczas wojny pozostałe prace budowlane postępowały bardzo powolnie.

Uroczystego otwarcia Wieży Bismarcka, wraz z odsłonięciem hermy Bismarcka w pomieszczeniu pod kopułą, dokonano dopiero 21.08.1921 w obecności niewielkiej grupy zaproszonych gości.


Opis wieży

Uwagi wstępne

Według danych architekta Wilhelma Kreisa kształt pomnika wywodzi się z grobowca Teodoryka w Rawennie, którego architektoniczna forma wzorowana jest na grobowcu Cecylii Metella w Rzymie. Również dwa inne projekty Kreisa, wieże Bismarcka w Jenie (1906) i Radebeul (1907), także nawiązywały swą formą do grobowca Teodoryka. Idee wykorzystane przy projektowaniu Wieży Bismarcka w Szczecinie odpowiadają ideą Kreisa, które nie ziściły się przy planowanej i nie zrealizowanej budowie Narodowego Pomnika Bismarcka na Wzgórzu Elizy koło Bingen nad Renem.

Wilhelm Kreis poinformował, że również Hala Wyzwolenia (Befreisungshalle) w Kalheim była wzorem do projektowania Wieży Bismarcka w Szczecinie.

Wilhelm Kreis zrealizował monumentalną wieżę widokową bez możliwości wzniecania ognia, której architektura odwoływała się do tradycji antycznej (Panteon), i wczesnego średniowiecza. Dla Kreisa uchodziła ona za „germańską”, zatem była wyrazem siły i potęgi.

Opis budowli (z okresu inauguracji)

Wysoka na 25 m Wieża Bismarcka Szczecin jest okrągłą budowlą krytą kopułą, wzniesiona na dużym, nieregularnym fundamencie na szczecińskiej Winnicy, jako wieża widokowa bez możliwości wzniecania ognia.

Okrągłą budowlę o średnicy 21 m poniżej krużganku (galeria) uwypuklają dwa rzędy łuków półkolistych pełnych, leżące naprzeciw siebie. Z galerii wznoszą się w górę filary, na których tronują orły. Dwupiętrową rotundę zwieńcza na górze kryta kopuła.

Plac przed wejściem, portal wejściowy i podbudowa

Z obszernego placu po południowo zachodniej stronie do wejścia wieży prowadzą 20 metrowe schody z 7 stopniami i dwoma postumentami po bokach, przypominającymi stele.

Szerokimi schodami (2 + 7 stopni w odstępie 2,40 m) pomiędzy dwoma postumentami dochodzi się do wejścia (strona południowa) dwupiętrowej rotundy krytej kopułą. Następne schody zwężają się ku górze. Ich szerokość pomiędzy postumentami wynosi od 15 m do 13,20 m.

Idąc tarasem dochodzi się po około 10 m do trójstopniowych schodów wejściowych ogromnego portalu (wysokość każdego stopnia 18 cm), którego wysokość wynosi ok. 9 m.

Wielokształtny portal o szerokości 7,12 m posiada po bokach 7,50 metrowe doryckie półkolumny (średnica: do 1,26 m).

Wysokość dwuskrzydłowego portalu wejściowego wynosi 3,75 m a jego szerokość 1,80 m. Dwuskrzydłowe drzwi przyozdobione kilkoma wypełnieniami oraz rzucającą się w oczy rzeźbą.

Powyżej portalu przymocowano wypukłą płaskorzeźbę z kamienia, przedstawiającą okrągłą tarczę ze skrzyżowanymi oszczepami. Na niej, po środku w okrągłym pierścieniu, można rozpoznać modyfikowany herb Bismarcka, w którym widnieją liście koniczyny, przedstawione w sposób uproszczony.

W zenicie herbu przedstawiona jest korona, poniżej buława, po lewej i prawej stronie obnażeni młodzieńcy (wojownicy), niosący inną tarczę. Młodzieniec z lewej strony trzyma w ręku młot, młodzieniec z prawej strony miecz.

Po przeciwległej stronie emblematu widnieje skrzyżowany miecz z młotem.

Portal powyżej płaskorzeźby uwieńczony został ścianą szczytową w kształcie trójkąta. Powyżej znajduje się balkon dla mówców otoczony balustradą.

Poniżej głównego gzymsu na murze znajdują się dwa rzędy łuków półkolistych pełnych ułożonych naprzeciw siebie.

Wnętrze holu

Za wejściem znajdował się 7 metrowy korytarz (przedsionek, ograniczony pięcioma parami doryckich kolumn), prowadzący do holu krytego kopułą bez okna.

W holu, naprzeciwko wejścia, postawiono hermę Bismarcka z napisem wykonaną przez berlińskiego rzeźbiarza prof. Hermanna Hosaeusa. Po obu jej stronach naokoło, aż do wejścia, znajdują się cztery nisze (głębokie na ok. 1 m i szerokie na ok. 3 m). Każda z nisz posiada wentylację (40 cm x 20 cm). Głębokość krużganka wynosi ok. 80 cm.

Do środka holu naokoło prowadzą trzy 30-centymetrowe odsadzki, przy czym każda z nich w obrębie hermy jest kwadratowa i głębsza (55 cm). Średnica holu do stopni wynosi ok. 10 m.

Kopuła holu

Ściany w obrębie kopuły zamyka przymocowany wokół napis

Wir gehen mit eisernem Schritt, zermahlen, was der Herstellung der deutschen Nation und ihrer Herrlichkeit und Macht entgegensteht

(tłumaczenie):

„Idziemy żelaznym krokiem, miażdżymy to, co stoi na przeszkodzie odnowieniu narodu niemieckiego i jego świetności i potędze”

Wystający kamienny fryz z postaciami zwierząt i symbolami roślinnymi tworzy ponad sentencją Bismarcka (z 1870r) przejście do właściwej kopuły. Powyżej zaczyna się zaokrąglenie kopuły z wieloma pierścieniami wzmacniającymi, przyozdobionymi rozetami. Po środku kopuły znajduje się otwór w kalocie z widokiem na kopułę.

Schody, balkon i krużganek

Oba wejścia schodowe prowadzące na górę rozmieszczone są symetrycznie.

Prawe podejście to lewoskrętne schody kręte z 15 stopniami (tutaj znajduje się oko umożliwiające wyjrzenie na zewnątrz), oraz 11 stopniami z balkonem nad holem. Głębokość balkonu wynosi 1,60 m.

Z tego balkonu wchodzi się na mały krużganek z metalową balustradą po stronie południowo zachodniej, do którego prowadzi dalszych 27 stopni. Tworzy on łącznik z innymi schodami. Nad wejściem i przed dobudówką znajduje się nieregularny kanciasty otwór wyjściowy (szer. 1 m, gł. 2,50 m).

Z balkonu osiem stopni prowadzi do usytuowanej centralnie klatki schodowej. Tutaj spotykają się oba wejścia schodowe, które po 4 stopniach znów się rozdzielają na prawo i lewo.

14 stopni z każdej strony prowadzi na górną platformę (średnica 6 m) z widokiem na hol. Odstęp od krawędzi otworu do zewnętrznej ściany wieży wynosi 8,50 m.

Po stronie południowo zachodniej i północno wschodniej znajdują się półkoliste wyjścia na górny krużganek (galeria z kratową balustradą). Wyjścia do nisz w murze zamykane są dwuskrzydłowymi bramami kratowymi. Grubość muru w obrębie krużganku wynosi 3,40 m.

Pomiędzy następnymi ośmioma półkolistymi otworami okiennymi o wysokości ok. 2 m (tył przypory), które są mniejsze niż otwory wyjściowe, znajdują się międzymurza o szerokości 1,80 m.

Nadbudówka wieży (z zewnątrz)

Balkon powyżej trójstopniowego gzymsu wystaje ze wszystkich stron 0,75 m.

Nadbudówka wieży wsparta jest na dziesięciu przyporach o szer. 1,50 m, na których osadzono orły, które symbolizują wartowników wieży obronnej względnie strażników grobu bohatera.

Pomiędzy przyporami znajdują się 2 półkoliste wyjścia i 8 półkolistych otworów okiennych, nad którymi na zewnątrz osadzono centralnie wypukłe płaskorzeźby (średnica 0,80 m) z motywem lwa (symbol siły i bohaterstwa, rzadki motyw ikonografii Bismarcka).

Budowla przykryta jest u góry kopułą.


Historia wieży

Wejście na wieżę po 1921 roku był możliwy po uiszczeniu opłaty w wysokości 10 fenigów.

Budowla przetrwała II wojnę światową. Szkody, spowodowane działaniami wojennymi są nieznane. Wieża Bismarcka po wojnie nazwana została przez Polaków wieżą widokową, chociaż nie była wykorzystywana jako taka.

Orły po wojnie zostały oderwane i zrzucone na ziemię. Fragmenty gzymsu wraz z częściami rozbitych orłów leżą rozrzucone u stóp wieży. Na kilka uszkodzonych orłów można się natknąć w pobliżu budowli, na zalesionym stoku góry pokrytym lasem.

Przed rokiem 1987 zamontowano na górze, po południowo zachodniej stronie wieży, maszt antenowy.

Wieża w roku 1992 była w stanie wymagającym remontu. Brakowało orłów na przyporach oraz popiersia Bismarcka. Inskrypcja była jeszcze częściowo czytelna.

Wejście na wieżę możliwe było do ok. połowy lat 90-ych. Potem wejście zamknięto masywnymi metalowymi drzwiami.

W roku 2001 miasto Szczecin, poszukując niemieckich inwestorów do wykonania remontu wieży, umieściło ogłoszenie w berlińskiej gazecie „Kurier Berliński”.

W tym samym roku wieżę nabył na w zorganizowanym przez gminę przetargu Polak za sumę ponad 350 000 zł. Dostał też w wieczyste użytkowanie przyległy grunt. Zgodnie z umową miał w wieży urządzić lokal gastronomiczny, albo przeznaczyć ją na cele rekreacyjno-turystyczne. Ponieważ jest wpisana do rejestru zabytków, wszystkie prace powinny być uzgadniane z konserwatorem zabytków. Niestety, plany nie zostały zrealizowane.

W listopadzie 2005 wieża była niedostępna. Wejście zaspawane stalową płytą. Ściany zewnętrzne wieży uszkodzone przez haki, służące amatorom wspinaczki.

Od roku 2006 obiekt posiada nowego właściciela, który zobowiązał się przeprowadzić wewnętrzne oraz zewnętrzne prace konserwatorskie zgodnie z oryginalną dokumentacją. Tak się jednak nie stało. Wiosną 2011 wieża została wystawiona na sprzedaż na portalu aukcyjnym ebay.


Linki:

Google Maps

Google Earth

Galeria zdjęć wieży


Źródła:

- Seele, Sieglinde: Lexikon der Bismarck-Denkmäler, wyd. Imhof  Petersberg, 2005, str. 371/372
- Seele, Sieglinde, Mannheim (archiwum Seele): BISMARCK-TURM von STETTIN/Pommern
- von Bismarck, Valentin: Bismarck-Feuersäulen u. Türme (nieopublikowany  manuskrypt); nr 202 "Bismarck-Turm zu Stettin-Gotzlow an der Oder", 1900 - 1915, 1937 (Archiwum Burszostwa Alemannia, Bonn)
- Franken, Friedrich K.H.M.: "Kontinuität und Wandel in Leben und Werk des Architekten Wilhelm H. Kreis“, praca naukowa, Wyższa Szkoła Techniczna w Aachen, 1996, str. 91 – 102
-Rafał Makała: „Der Bismarckturm in Stettin“ w: „Wspólne dziedzictwo“, tom III, Malgorzata Omilanowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2006
- Nerdinger, Winfried / Mai, Ekkehard: Wilhelm Kreis – Architekt zwischen Kaiserreich und Demokratie 1873 – 1955, Klinkhardt & Brinkmann, 1994, Monachium / Berlin, str. 38, 40, 238
Zeitschriften des Bismarck-Bundes: 5. rocznik, 1907 (nr 10/11, str. 199), 6. rocznik, 1908 (nr 5, str. 81; nr 7, str. 113), 7. rocznik, 1909 (nr 1, str. 17; nr 4, str. 67) 8. rocznik, 1910 (nr 4, str. 62/63 i 66/67; nr 5, str. 80), 9. rocznik, 1911 (nr 2, str. 35; nr 3, str. 50/51), 10. rocznik, 1912 (nr 6, str. 75), 11. rocznik, 1912 (nr 1, str. 11)
- Deutsche Bauzeitung: 1910 (nr 36, str. 276; nr 50, str. 391/392), 1911 (nr 19, str. 160; nr 36, str. 312/313 i 316)
- Bielefeld, Jörg: wymiary wieży (czerwiec 2011, bez gwarancji)


Autorzy zdjęć

- Piotr Gerasch (maj 2005)
- Jörg Bielefeld , Remscheid (czerwiec 2011)
- Marek Mosoń , Wrocław (czerwiec 2011)


Tłumaczenie na język polski - Marek Mosoń , Wrocław