Update: 07.02.2013

750m³ kamieni dla kolumny ogniowej
Wieża Bismarcka w Żaganiu.

Planowanie budowy

Budowę wieży Bismarcka w Żaganiu zainicjowali radcy stanu Neefe i Obischau w sierpniu 1902.

Po kilkunastu miesiącach spokoju przy pracach nad projektem, wiosną 1904 zawiązał się prowizoryczny komitet. Podczas oficjalnego zebrania w dniu 16.04.1904 przewodniczący komitetu, burmistrz Simon, przedstawił plany budowy pomnika Bismarcka. Do tego czasu udało się już zebrać 651 marek w formie darowizny.

Podczas zebrania poddano pod głosowanie to, czy w Żaganiu powinien stanąć pomnik Bismarcka w formie posągu, czy raczej kolumny ogniowej. Jednogłośnie opowiedziano się za Kolumną Bismarcka. Na miejsce budowy wybrano Wzgórze Zamkowe położone po wschodniej stronie miasta.

Teraz wybrano nie tylko komitet honorowy, ale także wykonawczy. Na przewodniczącego wybrano emerytowanego gen.dyw. von Steinmetza, na drugiego przewodniczącego landrata Horsta Artura von Wolffa, na sekretarza nauczyciela G. Michaela a na skarbnika kupca Otto Freitaga.

Pierwsze posiedzenie komitetu odbyło się 04.06.1904 w restauracji „Belaria”, podczas którego postanowiono wzmocnić szeregi komitetu. Przewodniczący opowiadał się prócz tego za placem budowy pomiędzy Wzgórzem Zamkowym a laskiem miejskim „Belaria”. Należało nawiązać kontakt z właścicielami działki budowlanej w celu jej nabycia. Poza tym wystosowano odezwę do wszystkich związków i mieszkańców okolicznych wsi. Ci ostatni wezwani zostali również do zbiórki kamieni.

W tym czasie udało się zebrać około 800 marek. Związki wojenne ufundowały 150 marek na budowę wieży.

Właściciele hut szkła Franz Barth ze wsi Wymiarki (Wiesau) i Schwarz z Witoszyna Dolnego (Niederhermannsdorf) obiecali podarować dwa bogato zdobione okna (o wartości 600 marek każde) oraz kunsztownie wykonane godła Bismarcka i miasta Żagania.

Zbiórka funduszy przebiegała coraz wolniej, dlatego 20.08.1904 komitet postanowił być w pogotowiu do podniesienia datków.

Końcem 1904 roku wezwano do dobrowolnej dostawy kamienia budowlanego. Stowarzyszenie gospodarki rolnej i leśnej ufundowało 30 marek.

25.06.1905 zorganizowano konkurs wokalny na rzecz funduszu budowy wieży. Komitet zamierzał nabyć 2,5 morgów ziemi między książęcą Belarią a Wzgórzem Zamkowym za cenę 1.000 marek a miasto uczynić właścicielem, jeśli zobowiązałoby się przyjąć pieczę nad wieżą po jej wybudowaniu. Ostatecznie miasto pokryło całość kosztów zakupu gruntu.

W połowie 1906 roku dysponowano funduszem na budowę wieży w wysokości 4.200 marek. Od właściciela cegielni Wendta i rolnika Lierscha kupiono działkę o pow. 6000 m2 za 1182 marek.

Na początku roku 1907 rozpoczęła się zwózka kamienia. Emerytowany landrat dr Heimann ufundował w tym samym roku sumę 6.000 marek.

W ciągu roku 1907 nadeszło kilka projektów od miejscowych i zamiejscowych budowniczych i architektów. Do realizacji wybrano projekt architekta Carla Stahlberga z Jeleniej Góry.

Uroczystość położenia kamienia węgielnego, zaplanowaną na 01.04.1908, musiała zostać przesunięta.

Pozwolenie na budowę ukazało się 21.05.1908. Rada powiatowa uchwaliło subwencję w wysokości 3.000 marek.

Wiosną 1908 emerytowany landrat dr Heimann ponownie ufundował sumę pieniędzy, tym razem w wysokości 3.000 marek, dlatego też położenie kamienia węgielnego mogło się odbyć w obecności władz 30.07.1908.

Przemówienie podczas uroczystości położenia kamienia węgielnego wygłosił 1. przewodniczący komitetu. Sekretarz, nauczyciel Michael, odczytał akt erekcyjny.

Na budowę wydano łącznie ok. 35.000 marek. Prace budowlane wykonane przez przedsiębiorcę budowlanego Engela kosztowały 6.908 marek, kamienie ciosane były warte 9.686 marek. Gdyby nie datki i prezenty, zabrakłoby pieniędzy na dokończenie budowy, a brakującej sumy 23.000 marek musiano by szukać gdzie indziej.

Pozostali fundatorzy darów pieniężnych oraz rzeczowych:

Miasto Żagań (przejęło koszty placu budowy w wysokości łącznie 1182 marek)
Fabrykanci Müller i Schwarz (ufundowali lwa za sumę 880 marek)
Fabrykant Glöckner z Czernej (Tschirndorf) (ufundował kute w żelazie schody kręte)
Firma zajmująca się handlem metalem Böhm & Thiele (ufundowała belki nośne o łącznym ciężarze 800 kg)
Przedsiębiorca budowlany Kahl (podarował dębowe drzwi wejściowe)
Generał von Steinmetz (ufundował płytę z napisem)
Bankier Kade z Żar (mur obwodowy platformy o dług. 23.40 m)
Dyrektor fabryki Reinhold Sturm z Gozdnicy (Freiwaldau) (6 wagonów kamienia budowlanego, każdy po 400 centnarów)
Właściciele hut szkła Barth i Schwarz (dwa okna zdobione godłami o wartości 1.200 marek)

Dyrektor muzyczny Lubrich i kantor Gabriel dali koncerty, z których dochód przeznaczyli na fundusz budowy. Okoliczne gminy, w szczególności gminy Bożków (Eckersdorf), Podgórze (Dittersbach), Nowa Kopernia (Küpper) podarowały sporo kamienia polnego.


Prace budowlane

Już 01. czerwca 1908 rozpoczęto prace przy fundamentach.

Głównymi wykonawcami prac budowlanych byli budowniczy Bernikau i kierownik budowy Engel z Jabłonowa (Schönbrunn).

Do budowy użyto głazów narzutowych z okolic Żagania oraz granitu z kamieniołomów Hermanna Thaslera z Gniewkowa (Girlachsdorf) koło Bolkowa (Bolkenhain). Głowica wieży wykonana została z granitu śląskiego.

Do budowy fundamentu zużyto 180 m3 kamienia, natomiast do wzniesienia trzonu wieży 500 m3 i granitowej nadbudówki 70 m3 kamienia.


Opis wieży

Podstawa ponad 22 metrowej wieży widokowej z możliwością rozpalenia ognia jest prostokątna.

Główny portal wejściowy do izby pamięci znajduje się od strony miasta. Po bokach portalu (dwuskrzydłowe dębowe drzwi) znajdują się granitowe kolumny, które wraz z nadprożem i wystającą nadbudówką w obrębie portalu sprawiają wrażenie fasady Kolumny Bismarcka architekta Wilhelma Kreisa.

Spoczywający lew z granitu (przedstawiony w formie reliefu wykutego z granitowego bloku, wykonany przez monachijskiego rzeźbiarza Klausa) jest dopełnieniem portalu. Nad nim, po środku trzonu wieży,umieszczono płytę z napisem „BISMARCK” (wykonaną przez firmę Fabian z Żagania). Poniżej napisu granitowy kamień nosił herb Bismarcka.

W izbie pamięci po stronie północno-wschodniej znajdowały się dwa bogato zdobione okna z herbem Bismarcka i herbem miasta. Trzecie okno znajdowało się po stronie północno-zachodniej.

Po prawej i lewej stronie wieży znajdowały się schody zewnętrzne z 24 stopniami z granitu po każdej stronie. Schody te prowadzą na tylny taras na obudowie wieży, który spoczywa na siedmiu czworokątnych kolumnach z kamieni polnych i otacza wieżę z trzech stron na wysokości 5 m. Pod tarasem znajduje się hala z arkadami (4 łuki po stronie północno-wschodniej i po 2 łuki po stronie południowo-wschodniej i północno-zachodniej), która tworzy po bokach kuluary a pod schodami jest zaślepiona łukiem półkolistym pełnym.

Na tarasie po stronie północno-zachodniej znajduje się wejście. Schodami wewnętrznymi (50 granitowych stopni) umieszczonymi za wejściem, można wejść na piętro widokowe na wysokości 15 m. Stąd krętymi żelaznymi schodami można dotrzeć do miejsca, gdzie zainstalowana była misa ogniowa na głowicy wieży.

Misa ogniowa na szczycie wieży wykonana była z kutego żelaza (wg innego źródła z miedzi), miała średnicę 2,80 m i ważyła 850 kg. Wykonał ją mistrz ślusarski Heppner z Żagania według projektu Carla Stahlberga. Do podtrzymania ognia używano drewna nasączonego naftą.


Historia wieży

Uroczyste otwarcie wieży nastąpiło 27.06.1909. Po zakończonym uroczystym pochodzie do wieży nastąpiło przejęcie budowli w posiadanie miasta przez burmistrza Heinricha Achillesa.

W dniu otwarcia wieża była dostępna dla gości. Wieczorem na głowicy wieży rozpalono ogień.

Pod koniec maja komitet wieży zwołał końcowe posiedzenie. Oznajmiono, że zimą 1909/1910 zostały wykonane prace uzupełniające, wymagane dodatkowo przez policję budowlaną. Powstałe koszty w wysokości 1.000 marek ponownie pokryte zostały przez emerytowanego landrata z Podgórza (Dittersbach). (Łączna suma fundacji: 10.000 marek)

W 1911 roku dyrektor muzyczny Lubrich zaproponował zbiórkę i z uzyskanych w ten sposób pieniędzy upiększyć otoczenie wieży. Na początek zebrano 55 marek.

W lipcu 1991 wieża była niedostępna. Napis „Bismarck” był odbity. Wszystkie okna były zamurowane, brakowało częściowo metalowej balustrady tarasu. Metalową balustradę na schodach zewnętrznych zamontowana została w późniejszym czasie. Główny portal został dodatkowo zabezpieczony metalową kratą.

Misa ogniowa została usunięta. Wieża zamknięta na górze ostro zakończonym dachem.

Przed rokiem 2002 budowla służyła za wieżę ciśnień / przepompownię. Wskazywała na to tabliczka nad wejściem z napisem „Wieża ciśnień”.

W sierpniu 2002 Wieża Bismarcka była w bardzo złym stanie. Nieszczelna instalacja wodociągowa była przyczyną nasiąkania murów wodą, które uległy rozsadzeniu podczas mrozów.

Latem 2002 wieża została wyremontowana (mury zewnętrzne, wierzchołek wieży, schody).

W czerwcu 2011 wymagająca remontu budowla porośnięta była częściowo drzewami i krzakami.


Linki

Google Maps

Google Earth


Zdjęcia

- Marek Mosoń , Wrocław (czerwiec 2011)
- Jörg Bielefeld , Remscheid (sierpień 2002)


Źródła

- Seele, Sieglinde: Lexikon der Bismarck-Denkmäler, wyd. Imhof, Petersberg, 2005, str. 342
- Seele, Sieglinde, Mannheim (archiwum prywatne Seele): BISMARCK-TURM von SAGAN/Schlesien
- von Bismarck, Valentin: Bismarck-Feuersäulen u. Türme (niepublikowany rękopis); nr 158 "Bismarck-Feuersäule bei Sagan", 1900 - 1915, 1937 (w Archiwum Burszostwa  Alemannia, Bonn)
- Zeitschrift des Bismarck-Bundes; 2. rocznik, 1904 (nr. 8, str. 2/3; nr 9, str. 2; nr 11/12, str. 10), 3. rocznik, 1905 (nr 2, str. 5; nr 8, str. 10), 4. rocznik, 1906 (nr 1, str. 13; nr 7/8, str. 113), 5. rocznik, 1907 (nr 2, str. 32; nr 9, str. 136), 6. rocznik, 1908 (nr 4, str. 58; nr 8, str. 128; nr 9, str. 148; nr 11/12, str. 204), 7. rocznik, 1909 (nr 9/10, str. 160/161; nr 11/12, str. 184-187), 8. rocznik, 1910 (nr 3, str. 29 z ilustracją.; nr 7/8, str. 118), 9. rocznik, 1911 (nr 12, str. 223)
- Schlesische Zeitung, Breslau z dnia 27.06.1909, 168. rocznik, nr 242


Tłumaczenie na język polski - Marek Mosoń , Wrocław


Foto beschädigter Bismarckturm 2002 (Fotograf: Herr Janicki)