Update: 07.04.2013

Okrągła platforma na kwadratowej wieży
Wieża Bismarcka w Gubinie

Uwaga wstępna

Związek Upiększania w Gubinie planował w roku 1902 wybudować 15-metrową, drewnianą wieżę widokową na Wzgórzu Ulryka, najwyższym wzniesieniu Gubina. Nie udzielono jednak policyjnego zezwolenia na budowę wieży, ponieważ właściciel kopalni, Hugo Lehmann, obawiał się zagrożenia dla wieży, ze względu na możliwość wystąpienia ruchów ziemi podczas prac kopalnianych. W związku z tym rozważano inne lokalizacje pod planowaną wieżę widokową.


Planowanie budowy

W sierpniu 1902 właściciel drukarni książek i Gazety Gubińskiej, Albert Koenig z Gubina (1844-1909), zainicjował budowę Wieży Bismarcka, jako wieży widokowej, na jednym ze szczytów Gubińskich Wzgórz.

Związek Upiększania przyłączył się do tego projektu wiosną 1903. Powołano komitet wieży pod przewodnictwem nadburmistrza Paula Bollmanna. W listopadzie 1903 członek zarządu Związku Upiększania, Albert Hefter, przekazał Komitetowi Wieży Bismarcka już zebrane pieniądze na planowaną budowę drewnianej wieży widokowej (4.000 marek).

24.03.1905 utworzono zarządzający komitet pod przewodnictwem nadburmistrza Paula Bollmanna i zaproszono do dyskusji na temat projektu wieży. Na zastępcę przewodniczącego wybrano radnego miejskiego Karla Köhlera, przewodniczącego Związku Upiększania, natomiast funkcję skarbnika powierzono fabrykantowi Richardowi Schliefowi. Podczas tego zebrania dyskutowano nad formą i funkcją budowli, przy czym Związek Upiększania zadeklarował wycofanie 4.000 marek, gdyby wieża miała nie być wieżą widokową.

01.04.1905 wystosowano oficjalny apel o zbiórkę środków na planowaną wieżę. Koszty budowy szacowno na 18.000 – 20.000 marek.

Wkrótce wpłynęły pierwsze datki. Związek Ogrodniczy ofiarował w dniu 24.05.1905 50 marek, 24.05.1905 niemiecko-austraicki Związek Alpejski ufundował 100 marek i ponadto zaproponował na miejsce budowy wieży Wzgórze Ulryka.

W celu wyboru idealnego miejsca, w listopadzie 1905, dokonano testu widoczności, polegającego na umieszczeniu na czterech różnych gubińskich szczytach wzgórz drzewce chorągwi. Nie umożliwiło to jednak podjęcie szybkiej decyzji.

Podczas zebrania ogółu komitetu w dniu 05.01.1906 zaproponowano, aby wieżę wybudować na wzgórzu zwanym w tamtym czasie Bäros Höhe. Kilka dni później, 13.01.1906 odbyło się decydujące posiedzenie komitetu, zwołane przez nadburmistrza Bollmanna, na którym po długiej dyskusji 19 głosami za (z 34 głosujących) przeforsowano na miejsce budowy wspomniane wzgórze. Szacowano, że nabycie w tym celu potrzebnego gruntu wyniesie 3.000 marek.

Projekt planowanej Wieży Bismarcka miał być wyłoniony podczas ogłoszonego oficjalnie konkursu z udziałem niemieckich architektów. Trzy najlepsze projekty miały zostać nagrodzone honorarium. Koszty budowy podczas konkursu (do 31.05.1906) miały nie przekraczać 25.000 marek

Pod koniec stycznia 1906 poproszono o kolejne fundusze. Podczas publicznego przedstawienia na festiwalu 19.02.1906 Stowarzyszenie Zabawy, Sportu i Gimnastyki zebrało 150 marek. Na rzecz Wieży Bismarcka 03.04.1906 w Teatrze Miejskim odbył się wieczór literacki.

W przeciągu krótkiego czasu na projekt wieży ufundowano łącznie 30.000 marek.

Do 31.05.1906 do nadburmistrza nadeszło łącznie 160 projektów wież.

Kolegium jurorów (w składzie: powiatowy inspektor budowlany z Gubina Dewald, miejski radca budowlany Hoffmann z Berlina, krajowy inspektor budowlany Koch z Frankfurtu nad Odrą) dnia 16.06.1906 premiowało trzy najlepsze projekty: „Dług Honorowy” nauczyciela  Michela z dawnej Baugewerkschule we Frankfurcie nad Odrą; projekt „Marchijski Honor” architekta Beyera z Berlina–Schöneberg, oraz projekt „Kamień” architekta Thurma z Brunszwiku. Wszystkie trzy projekty nagrodzono nagrodą pieniężną w wysokości 250 marek i wystawiono dla publiczności w sali posiedzeń rady miasta.

30.06.1906 komitet zdecydował się na projekt architekta Fritza Beyera z Berlina-Schöneberg. Zarządzający komitet po wyborach otrzymał kolejne zadania do wykonania w celu budowy wieży. Krótko potem ogłoszono przetarg na wykonanie prac budowlanych.

Całkowity koszt budowy wieży wyniósł ok. 50.000 marek (wg innych źródeł 40.000 marek). Honorarium architekta Beyera wyniosło 1.000 marek.


Prace budowlane

Już przed wyborem ostatecznego projektu, w dniu 19.04.1906, rozpoczęto układanie drogi dojazdowej do placu budowy. W połowie maja 1906 ukończono budowę drogi dojazdowej i ogrodzono ją po obu stronach.

Realizacji projektu dokonał mistrz murarski Bruno Schneider z Gubina, który otrzymał zamówienie po wygraniu przetargu.

Do budowy cokołu wieży zastosowano saksoński granit, a trzonu i elementów głowicy wieży paloną cegłę czerwoną.

Wszystkie prace budowlane zostały zakończone w sierpniu 1907.


Opis wieży

Wysokość wieży widokowej z instalacją ogniową wynosiła 26,70 m. Bazą wieży był wysoki na 10 m cokół o przekroju kwadratu i wymiarach 12 m x 12 m.

Szerokimi kamiennymi schodami z siedmioma stopniami wchodziło się do podwyższonego wejścia. Nad łukiem półkolistym portalu wejściowego umieszczono herb Bismarcka i poniżej napis „BISMARCK”.

Powyżej cokołu wznosił się czworokątny trzon wieży, optycznie podzielony przez dwa stopnie, oblicowany marchijską czerwoną cegłą paloną (stylem dopasowując się tym samym do miejskiego kościoła).

Trzon wieży zwężał się lekko ku górze i kończył się okrągłą platformą widokową, która wsparta była czterema okrągłymi, stopniowanymi filarami. Nad krągłą platformą widokową z balustradą zbudowano cztery łuki przyporowe, na których osadzono okrągłą misę ogniową z marchijskiej cegły palonej.

Na platformę widokową wieży prowadziły schody wewnętrzne.


Historia wieży

02.09.1908 (dzień zwycięstwa pod Sedanem) od godz. 16:00 odbyło się uroczyste otwarcie wieży.

Podczas inauguracji obecni byli honorowi goście, m. in. landrat i gość honorowy miasta Gubina, książę Heinrich von Schoenach-Carolath (1852-1920) z małżonką oraz architekt Fritz Beyer. Okolicznościowe przemówienie wygłosił nadburmistrz Paul Bollmann i w imieniu komitetu przekazał wieżę przedstawicielowi miasta Gubin, burmistrzowi Sachse. O godz. 20:00 rozpalono na wieży stos drewna. Wejście na wieżę w dniu otwarcia była niemożliwe. Uroczystości otwarcia wieży zakończył komers w gubińskiej restauracji „Sanssouci”.

Po raz pierwszy wieżę Bismarcka dla publiczności otwarto 03.09.1908 ok. godz. 14:00. W następnych dniach budowla była udostępniona codziennie od godz. 9:00 do 12:00. Wejściówka kosztowała 10 fenigów. 06.09.1908 przed wieżą odbył się promenadowy koncert, tego dnia wieżę odwiedziło 462 osoby. W ciągu pierwszego tygodnia na wieży doliczono się 1.000 osób. Godziny otwarcia wieży do końca września przedłużono dzięki popołudniowemu otwarciu od godz. 14:00 do 18:00. W październiku 1908 wieża otwarta była tylko popołudniu pomiędzy godz. 14:00 a 17:00.

Ponieważ do jesieni 1908 nie sfinansowano jeszcze całkowitego kosztu budowy budowli, w kolejnych latach dalej przeprowadzano imprezy i akcje na rzecz Wieży Bismarcka, np. 22.10.1908 przedstawienie związku wojennego i 03.04.1909 przedstawienie teatralne w Teatrze Miejskim. Związek Posiadaczy Domów i Gruntów ufundował końcem kwietnia 1909 ze środków związku łącznie 400 marek.

Podczas walnego zebrania Związku Komunikacji w dniu 18.01.1909 postanowiono, że zostanie wykonana widokówka z wizerunkiem Wieży Bismarcka. Zadeklarowano również postawienie kilku ławek i upiększenie terenu wokół wieży.

10.04.1909 na wieży zabłysnął ponownie ogień. W tym samym miesiącu na platformie widokowej zainstalowano automat teleskopowy (koszt: 10 fenigów na 5-6 minut oglądania). W czasie gubińskiego kwitnienia drzew wieża otwarta była w ciągu tygodnia od 7:00 do 11:00 i popołudniu od 15:00 do nastania ciemności.

W maju 1909 podczas kwitnięcia drzew owocowych Stowarzyszenie Gubińczyków w Berlinie ufundowało obraz Bismarcka w celu ozdoby wieży. Obraz, który powieszono 13.06.1909 na klatce schodowej, przyjęli wcześniej radni miasta Tanger i Schlief. Na nim widniała dedykacja:

Na pamiątkę pierwszego pociągu specjalnego jadącego na kwitnienie drzew z Berlina do Gubina w dniu 09. maja 1909 dedykowany Strażnicy Bismarcka przez Związek Gubinian w Berlinie. Bernh. Koch, 1. przewodniczący. Willi Späth, 2. przewodniczący. Hermann Franke, skarbnik. Paul Böhme, sekretarz. Paul Klinke. Otto Gregoleit.

Do początku lata 1909 na wieżę weszło15.000 osób.

13.06.1909 przed budowlą odbył się koncert promenadowy.

W kolejnych latach zadbano o otoczenie wieży.

Co roku, każdorazowo 01. kwietnia, na wieży rozpalano ogień, po raz ostatni, 01.04.1913 odbyły się uroczystości patriotyczne z pochodem z pochodniami, zorganizowane przez zrzeszenia gimnastyczne. Także z okazji setnej rocznicy Bitwy Narodów po Lipskiem, w październiku 1913, płonęły ognie na budowli. Kilka zrzeszeń gubińskich obchodziło uroczystości pod wieżą w dniu 01.04.1914. W tym samym roku obiekt był otwarty tylko popołudniami, z dozorcą wieży (zamieszkałym Eineckstraße 5) można było jednak ustalić inne terminy. Wejście kosztowało 10 fenigów.

Uroczystości ku czci urodzin Bismarcka (01. kwietnia) z ogniem na wieży wznowiono ponownie w roku 1915. We wrześniu 1915, na zebraniu rady miasta ustalono termin renowacji wieży. 04.12.1915 na zebraniu rady miasta przyznano na prace konserwacyjne kwotę 205 marek.

W marcu 1945 wieżę wysadził niemiecki Wehrmacht.

W roku 2005 pojedyncze kamienie pochodzące z wieży leżały porozrzucane wokół miejsca jej stania.


Linki (miejsce stania wieży)

Google Maps

Google Earth


Źródła

- Seele, Sieglinde: Lexikon der Bismarck-Denkmäler, wyd. Imhof-Petersberg, 2005, str. 179-180
Seele, Sieglinde; Mannheim (archiwum Seele): BISMARCK-TURM von GUBEN / Brandenburg
von Bismarck, Valentin: Bismarck-Feuersäulen u. Türme (niepublikowany manuskrypt); nr 152 "Bismarck-Feuersäule zu Guben", 1900 - 1915, 1937 (w archiwum Burschenschaft Alemannia, Bonn)
Zeitschrift des Bismarck-Bundes (czasopismo związkowe): 1. rocznik 1903 (nr 5, str. 8), 3. rocznik 1905 (nr 8, str. 9; nr 11, str. 11), 4. rocznik1906 (nr 1, str. 13; nr 2, str. 28; nr 4, str. 59, nr 7/8, str. 112), 5. rocznik 1907 (nr 12, str. 215/216); 6. rocznik 1908 (nr 9, str. 146/147; nr 11/12, str. 203/204), 7. rocznik  1909 (nr 7/8, str. 126/127)
Zentralblatt der Bauverwaltung (Centralna Gazeta Budowlana), nr 24/1906, str. 155; nr 55/1906, str. 353


Materiały fotograficzne

- Jörg Bielefeld, Remscheid (zdjęcia historyczne)
- Artur Lenart (zdjęcia, czerwiec 2004)
- Ralf Löhder (zdjęcia i fotomontaż, 2006)


Tłumaczenie na język polski – Marek Mosoń, Wrocław


Foto ehemaliger Standort Bismarckturm Bäros Berg Juli 2004, Foto: Artur Lenart Foto ehemaliger Standort Bismarckturm, Steinreste 2006, Foto: Ralf Löhder