Update: 13.08.2011

Projekt oraz lokalizacja zmieniona w krótkim czasie
Wieża Bismarcka w Chełmnie

Planowanie budowy

W dniu 01.04.1900, podczas uroczystości ku czci Bismarcka, w domu właściciela majątku szlacheckiego, dr Srübing zaproponował budowę ogniowej kolumny Bismarcka w miejscu starego zamku krzyżackiego w Starogrodzie.

Przyjaciele i wielbiciele Bismarcka z powiatu chełmskiego (szczególnie Związek Marchii Wschodniej oraz Związek Staroniemiecki) poparli budowę tej Wieży Bismarcka.

W marcu 1901 roku zawiązał się komitet do budowy wieży, na którego czele stały następujące osoby: królewski landrat Hoene z Chełmna, królewski radca Krech ze Starogrodu, królewski powiatowy architekt budowlany Rameau z Chełmna, królewski profesor gimnazjalny dr Sevres z Chełmna i właściciel majątku szlacheckiego dr Strübing z miejscowości Storlus.

Królewski architekt budownictwa Rambeau otrzymał zgodę na realizację projektu od naczelnego prezydenta Prus Zachodnich i rządowego architekta w Kwidzynie. Rambeau zaprojektował okrągłą wieżę w kształcie zamku krzyżackiego w Świeciu. Pierwotnie wieża miała stanąć na 70 metrowym wzgórzu w Starogrodzie pod Chełmnem, 2 km od stacji kolejowej Starogród.

Planowane rozpoczęcie budowy w roku 1904 nie mogło się odbyć, ponieważ nie dostarczono odpowiedniej ilości kamieni polnych, oraz braku wystarczających środków finansowych. Termin rozpoczęcia budowy przesunięto na rok 1907. Przez utratę mienia protektora Wieży Bismarcka, radcy Krecha, również w 1907r. nie można było rozpocząć budowy wieży.

W roku 1908 odrzucono projekt królewskiego powiatowego architekta budowlanego Rameau i wybrano inny, nieznanego architekta. Wybrano oprócz tego inny plac budowy w Chełmnie (bezpośrednio przy drodze krajowej nr 1[E75], tuż obok firmy „Helvetia Furniture”, zajmującej się produkcją mebli tapicerowanych).

W roku 1909 rada powiatu przyznała 1.000 marek na budowę wieży, co umożliwiło zebranie całej potrzebnej sumy pieniędzy (12.000 marek). Pierwsze wbicie łopaty w ziemię nastąpiło 30.03.1909. Złe warunki atmosferyczne, uniemożliwiły przeprowadzenie uroczystości położenia kamienia węgielnego, gdyż zabrakło czasu na przygotowania.

Aż 11.000 marek z całkowitych kosztów budowy, wynoszących 12.000 marek, ufundowało społeczeństwo niemieckie, wśród którego i żydowskie.


Prace budowlane

W charakterze wykonawcy zatrudniono mistrza murarskiego i ciesielskiego Wilhelma Fruchta z Chełmna (wg innego źródła podpułkownika von Dewitza).

Jako materiał budowlany posłużyły głazy granitowe zebrane z pól powiatu chełmskiego. Misę ogniową wieży, którą wpuszczono w okrągłą nadbudówkę, wykonano w odlewni Gustava Petersa w Chełmnie.


Opis wieży

23 metrowa wieża o przekroju czworokąta zaprojektowana została jako wieża widokowa z możliwością wzniecenia ognia.

Na fundamencie znajdował się 2,5 metrowy cokół z kamieni polnych, nad którym wznosił się zwężający ku górze trzon wieży. Górne i boczne krawędzie były z kamieni polnych, ściany środkowe częściowo otynkowane.

Czworokątna platforma lekko wystawała. Na środku platformy stała na trzech kolumnach okrągła nadbudówka, ukoronowana misą ogniową zakończoną na górze kratą.

Schodami wewnętrznymi można było wejść na platformę widokową. Nad wejściem przymocowana była tablica z inskrypcją „BISMARCK”.


Historia wieży

Pierwszego rozpalenia ognia dokonano w dniu uroczystego otwarcia wieży (czwartek,19.08.1909). O godz. 19:00 z placu rynkowego do Wieży Bismarcka wyruszył uroczysty pochód. W pochodzie tym wzięli udział członkowie wszystkich niemieckich stowarzyszeń i organizacji, uczniowie gimnazjum oraz mieszkańcy Chełmna i powiatu. Po odśpiewaniu hymnu narodowego ppłk Dewitz wręczył staroście chełmińskiemu dr Lohrowi klucz do wieży. Wieża został otwarta, a na jej szczycie po raz pierwszy zabłysnął ogień.

Kanclerz Rzeszy Theobald Bethmann–Hollweg, otrzymał z Chełmna telegram z okazji uroczystego otwarcia, który odpowiedział na wiadomość, składając gratulacje wszystkim uczestnikom.

10.05.1912 przymocowano ozdobne popiersie Bismarcka z brązu, ufundowane przez właściciela posiadłości szlacheckiej Richarda Bremera z Zegartowic. Tego dnia na wieży ponownie zabłysnął ogień.

W połowie maja 1919 przy wieży odbyły się ćwiczenia wojskowe.

Wieża została zburzona w 1920 roku (22.01.1920 Chełmno powróciło do Polski).

Na jej miejscu usypano w 1921 roku Kopiec Wolności. Po drugiej wojnie światowej po kopcu nie pozostał ślad. Od listopada 1998 w miejscu Kopca Wolności znajduje się tablica pamiątkowa (wykonana 10 lat wcześniej), upamiętniająca 70 rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości i 60 rocznicę wyzwolenia Chełmna spod zaboru pruskiego.


Linki (byłe miejsce stania wieży)

Google Maps

Google Earth


Źródła

Seele, Sieglinde: Lexikon der Bismarck-Denkmäler, Imhof-Verlag Petersberg, 2005, str. 91/92
Seele, Sieglinde, Mannheim (archiwum Seele): BISMARCK-TURM von CULM/Westpreußen
von Bismarck, Valentin: Bismarck-Feuersäulen u. Türme (nieopublikowany manuskrypt); nr 161 "Bismarck-Feuersäule bei Althausen-Culm/Westpr.", 1900 - 1915, 1937
Ehrhardt, Max: Bismarck im Denkmal des In- und Auslandes, Thüringische Verlags-Anstalt Eisenach-Leipzig, 1903, "Der Bismarckturm an der Weichsel bei Culm-Althausen", nr 15
Culmer Zeitung, 1909, nr 129
Die Presse (Zweites Blatt), 1909, nr 198, str. 1; nr 240, str. 2
Westpreußen Jahrbuch, 1997, nr 47, str. 78


Autorzy zdjęć

- Marek Mosoń, Wrocław (czerwiec 2011)
- Jörg Bielefeld, Remscheid (czerwiec 2011)


Tłumaczenie na język polski Marek Mosoń , Wrocław