Update: 13.01.2015

Wieża wysadzana dwukrotnie
Wieża Bismarcka w Bydgoszczy

Planowanie budowy

Zarząd Wschodniej Grupy Bydgoszcz, Związku Marchii Wschodniej postanowił na posiedzeniu 23.03.1905 wybudować pomnik Bismarcka. Członek zarządu, profesor Wiesner, po raz pierwszy zaproponował budowę wieży Bismarcka w Bydgoszczy podczas komersu Bismarcka, który miał miejsce 01.04.1905 i wezwał do zbiórki datków na ten cel. Podczas pierwszej zbiórki pieniędzy zebrano 1.170 marek.

Ze względu na pozytywny oddźwięk wezwania i hojność darczyńców, już podczas zebrania 04.10.1905 można było utworzyć „ Przygotowawczy Komitet Budowy Wieży Bismarcka w Bydgoszczy” pod przewodnictwem nadburmistrza Knoblocha (od 05.06.1906 sędzia landu Wetzel). Podczas tego zebrania uzgodniono, że „wieża ogniowa” stanie na wzgórzu, na przedmieściu ówczesnej gminy Bartodzieje Małe.

Po zakupie dwóch posesji (wielkość: 12 morgów) ścisłe grono komitetu postanowiło 18.10.1906 utworzyć właściwy komitet budowy Wieży Bismarcka, który miałby za zadanie zadecydować o rodzaju i formie budowli. Drugą parcelę obok placu budowy zakupiono w celu wykonania dogodnego podejścia. Schody miały zostać ułożone od ulicy Toruńskiej do samego szczytu wzgórza.

Utworzony komitet zebrał się po raz pierwszy 07.02.1907 w „Sali Dickmanna”. Honorowe przewodnictwo i kierownictwo komitetu ze 120 członkami przejął „na własne życzenie” prezydent regencji dr von Guenther. Zarządzaniem całością przedsięwzięcia zajęli się członkowie komitetu przygotowawczego.

W marcu 1907 ukazał się oficjalny „Apel wzywający do budowy Wieży Bismarcka w Bydgoszczy” i zbiórki funduszy na ten cel. Koszty budowy wieży szacowano na 60.000 marek.

W celu sfinansowania budowy wieży przeprowadzono zbiórkę pieniędzy po domach, zorganizowano przedstawienia teatralne w teatrze miejskim, koncerty, projekcje filmowe itd. Zysk z festiwalu Hohenzollernów zasilił fundusz budowy. Także Związek Ślązaków przeprowadził zbiórkę pieniędzy na budowę wśród członków związku.

W sierpniu 1907 na placu budowy postawiono maszt flagowy i drewnianą zasłonę, 17.08. i 18.08.1907 wzniecono w tym miejscu „potężny ogień” w celu przetestowania z jakiej odległości widoczny jest płomień. Wkrótce potem wzgórze nad brzegiem Brdy (70 m n.p.m.) oficjalnie nazwano „Wzgórzem Bismarcka”. Plac budowy miał się przekształcić w założenie parkowe.

Kolejnego rozpalenia ognia dokonano 01.04.1908 i 30.07.1908. Drugi termin połączono ze zorganizowanym festynem ludowym.

W dniu 23.08.1908 z powodu przeniesienia służbowego ustąpił z zajmowanego urzędu sędzia Wetzel. Nowym przewodniczącym został nadradca stanu Dulon.

Do końca roku 1908 udało się uzbierać 20.000 marek. Za zgodą nadprezydenta prowincji poznańskiej zorganizowano loterię pieniężną, z której dochód miał zasilić konto budowy. Wydano 20.000 losów wartości 1 marki.

Sekretarz związku wystosował pismo do byłych zamożnych mieszkańców Bydgoszczy, członków Związku Marchii Wschodniej i.in. z prośbą o datki na budowę wieży. Już trzy miesiące później, pod koniec marca 1909, zebrana suma wzrosła do kwoty 36.900 marek.

W lipcu 1909 wystartował konkurs z nagrodami na projekt wieży. Na ten cel przeznaczono 37.000 marek. Za trzy pierwsze miejsca wyznaczono nagrody w wysokości 800 marek, 500 marek i 300 marek.

Na budowę samej wieży przewidziano sumę 36.000 marek. Plac budowy wraz z jego reorganizacją miał kosztować 20.000 marek (połowę kosztów miał podarować sam właściciel).

Honorowy przewodniczący, prezydent regencji dr von Guenther, został przewodniczącym w dniu 01.10.1909, po ustąpieniu nadradcy stanu Dulona, który otrzymał przeniesienie służbowe.

Do 01.11.1909 nadesłano łącznie 238 prac. Po wstępnej selekcji wybrano 30 projektów. Ostatecznie zakwalifikowano 7 projektów, z których wyłoniono zwycięzcę. Po pertraktacjach w dniu 30.11.1909 pierwsze miejsce przyznano projektowi pod nazwą „Zmierzch Bogów” (nie mylić z projektem Wilhelma Kreisa o tej samej nazwie) architekta Paula Walthera z Berlina, ze względu na „przysadzistą formę”, która „najbardziej korzystnie dopasuje się do krajobrazu i wydaje się być najodpowiedniejszą do ukoronowania wydłużonego grzbietu wzgórz”.

Drugie miejsce zajął architekt Richard Wolf z Chemnitz, a trzecie architekt J. Liedemann z Baden-Baden.

Na posiedzeniu związku w dniu 17.02.1910 zaaprobowano wyróżniony projekt. Na wyraźne życzenie komitetu, budowla na parterze otrzymała izbę pamięci Bismarcka. Stwierdzono ponadto, że przewidywana suma pieniędzy na budowę, bez uwzględnienia placu budowy oraz wewnętrznych i zewnętrznych ozdób, była wyższa od zaplanowanej i wynosiła 50.000 marek.

Zbiórka datków była w dalszym ciągu kontynuowana. Od dnia 02.04.1910 rozpoczęła się sprzedaż widokówek przedstawiających wyróżniony projekt Wieży Bismarcka. Osiągnięty zysk przypadł funduszowi budowy.

Na początku roku 1911 zgromadzono łącznie 58.500 marek. Nadal zajmowano się zbiórką pieniędzy po domach.

Zbiórka pieniędzy utknęła w martwym punkcie, ponieważ kliku członków stowarzyszenia obstawało przy budowie posągu zamiast wieży. Uzgodniono ostatecznie, że w centralnym punkcie izby pamięci powinien stać posąg Bismarcka z brązu wielkości ok. 2,50 m.

W roku 1912, na posiedzeniu komitetu organizacyjnego stwierdzono, że koszty budowy włącznie z zagospodarowaniem terenu wyniesie 105.000 marek. Koszty te za wyjątkiem niewielkiej sumy powinny zostać pokryte z darów. Otrzymano już 15 brązowych tablic pamiątkowych do ozdoby izby pamięci, ufundowanych przez osobistości i związki z całych Niemiec.

Komitet Budowy Wieży Bismarcka przekształcił się 01.07.1912 w zarejestrowany związek o nazwie „Związek Bismarcka” (statut datowany w dniu 31.08.1912).

Ostatecznie koszty budowy wieży wyniosły 110.000 marek, wliczając w to 25.000 marek pochodzących z darowizn oraz darów honorowych.


Prace budowlane

Już w lutym 1911 zmagazynowano na placu budowy wieży 500m³ kamieni polnych.

Pierwsze prace rozpoczęły się 31.03.1911.

Materiałem budowlanym wnętrza były cegły i zaprawa cementowa. Zewnętrzne ściany wyłożono blokami kamiennymi (700 m³).

Budowę wieży powierzono mistrzowi murarskiemu i ciesielskiemu Brunonowi Wiese z Bydgoszczy pod kierownictwem Królewskiego Architekta Budowlanego Ismara Hermanna z Bydgoszczy.

Kamień węgielny położono w obecności gości 08.05.1911 o godz. 11:30, podczas uroczystej inauguracji budowy Wieży Bismarcka. Przedtem rozesłano 150 zaproszeń do członków komitetów i władz miasta Bydgoszczy.

Po uroczystościach inauguracyjnych rozpoczęły się prace ziemne i układanie fundamentów. Po zakończeniu prac elewacyjnych, jesienią 1911 rozpoczęto prace wewnątrz budowli, które zakończono po przerwie zimowej w roku 1912. W czerwcu 1912 na głowicy wieży odbyła się instalacja misy ogniowej. Po pierwszych, nieudanych próbach wzniecania ognia, zamontowano instalację gazową, dzięki której płomień mógł osiągnąć wysokość 8–10 m.

Do dnia 01.05.1913 zakończono wszystkie pozostałe prace (mocowanie tablic honorowych, prac szklarskich, układanie podłóg itp.). Uroczystość otwarcia wieży rozpoczęła się 25.05.1913 o godz. 15.00.

W uroczystym pochodzie inauguracyjnym do wieży udział wzięło ponad 8.000 osób. Przemowy pod wieżą wygłosili prezydent regencji dr von Guenther, nadburmistrz Mitzlaff i przewodniczący Związku Marchii Wschodniej, major w stanie spoczynku von Tiedemann z Seeheim.

Podczas uroczystości poświęcenia wieżę przekazano miastu Bydgoszcz. Wieczorem na wieży po raz pierwszy rozpalono ogień.


Opis wieży

Wysoka na 25 m wieża widokowa z misą ogniową wznosiła się na podstawie o długości boku 22,4 m x 16,4 m i wysokości 0,8 m (wg innego źródła kwadratowy fundament wynosił 21,0 m x 21,0 m). Długimi schodami z 6 metrowymi stopniami z granitu wyposażonymi w dwa szerokie policzki o szer. 2,5 m wchodziło się na taras.

Na obu policzkach schodów zewnętrznych z przodu przymocowano dwie misy ogniowe (znicze) o średnicy 2,5 m i wadze 2 ton każda.

Parter z izbą pamięci

Przez portal wejściowy, wykonany z nieociosanych bloków granitowych, i ozdobne drzwi dębowe obite blachą miedzianą wchodziło się na parter wysoki na 6,5 m. Ufundowane przez powiat bydgoski drzwi zaprojektowane zostały przez radcę budowlanego Hermanna. Montażem drzwi zajęły się firmy Schulz & Holdefleiß oraz Oskar Gladenbeck (obie z Berlina).

Drzwiami tymi wchodziło się do przedsionka, gdzie po prawej stronie znajdowały się kamienne schody, prowadzące do górnych partii wieży. W przedsionku na prawo znajdowało się pomieszczenie dla strażników wieży.

Z przedsionka wchodziło się przez kute, żelazne drzwi z brązowo-złotym herbem Bismarcka (ufundowane przez firmę Hermann Boettcher) do izby pamięci Bismarcka. Wysokość sklepionej izby pamięci wynosiła 5m a jej powierzchnia zajmowała ok. 90 m².

Izba pamięci wyłożona była żółtymi i niebieskimi kamiennymi płytami z Solnhofen.

W centralnym punkcie pomieszczenia, znajdował się jednometrowy, marmurowy cokół, na którym stał 2,6 metrowy, brązowy posąg Bismarcka, wykonany przez berlińskiego rzeźbiarza i sędziego Fritza Elsnera. Figurę odlano w berlińskiej firmie Oscar Gladenbeck. Ściany izby pamięci do wysokości 1,2m wyłożone były marmurem, z bawarskiej kopalni marmuru w Tegernsee (E. Schwenk z Ulm nad Dunajem). Brązowa listwa stanowiła granicę marmurowego licowania.

Długie i wąskie okna leżące w trzech głębokich niszach ozdobione były kolorowymi witrażami. Ściany powyżej marmurowego licowania pomalował kunsztownie mistrz malarski Arndt z Bydgoszczy.

Nad posągiem, na łuku ściennym, wisiał 1,25 metrowy herb z brązu, podarunek od bydgoskiej floty. Herb ten wykonała również firma Gladenbeck.      

W izbie pamięci przymocowano do ścian 25 brązowych tablic pamiątkowych, ufundowanych m.in. przez miasta: Dortmund, Heidelberg, Duisburg, Monachium, Lubekę, Bremę, oraz przez różne związki, zrzeszenia i korpusy oficerskie. Jedna z tablic (płyta cesarska dla cesarza Wilhelma II.) posiadała rozmiary 1,75 m x 1,1 m. Ta 300 kg tablica zaprojektowana została przez Królewskiego Architekta Budowlanego Hermanna a wykonana przez firmę Oscar Gladenbeck.

Górna hala

Na drugi poziom (górna hala) prowadziły kamienne schody. Górna hala znajdowała się w 12 metrowym kwadratowym trzonie wieży o długości boku 10,5 m. Na zewnątrz wszystkie cztery narożniki były wzmocnione wystającymi na około 0,5 m pilastrami.

Na ścianie zewnętrznej wieży, po środku od strony miasta, znajdował się kamienny obraz o wysokości 4 m i szerokości 2,5 m z płaskorzeźbą uzbrojonego rycerza Zakonu Krzyżackiego. Płaskorzeźbę z wapienia muszlowego z Turyngii zaprojektował rzeźbiarz Fuchs z Berlina-Charlottenburga a ufundował minister kultury von Trott zu Solz.

Skromne górne pomieszczenie zdobił miedzioryt z wizerunkiem Bismarcka, wykonany przez Ottona Sagera z Berlina, oraz liczne fotografie przedstawiające historię wieży.

Głowica wieży

Drewniane schody prowadziły na drugą platformę widokową z jednometrową kamienną balustradą, żelazne schody na trzecią platformę widokową z masywną kamienną balustradą na 4,5 metrowej głowicy (dł. boku 6 m), gdzie znajdowała się misa ogniowa.

Okrągłą żeliwną misę ogniową o średnicy 3,5 m, głębokości 0,5 m i całkowitej wadze 4 ton zaprojektował i ufundował Leopold Zobel.

Łącznie na szczyt wieży prowadziło 125 stopni.


Historia wieży

Krótki był żywot monumentu poświęconemu „żelaznemu kanclerzowi”. Na mocy Traktatu Wersalskiego, Bydgoszcz 20.01.1920 znalazła się w granicach Polski. Władze niemieckie zdemontowały wystrój wnętrza wieży i wywiozły go do Piły, 80 km na zachód od Bydgoszczy.

Dnia 13.10.1921 rada miasta po wysłuchaniu referatu radnego Narcyza Weymanna, uchwaliła przekazanie wieży Bismarcka do dyspozycji władzy duchownej w osobie księdza prałata Tadeusza Malczewskiego. Już po 9 dniach w asyście wielu księży, rady miejskiej, magistratu i tysięcy mieszkańców miasta wieżę przemianowano na „Wieżę Wolności”. Izba pamięci posłużyć miała za kaplicę a na szczycie wieży stanąć miał krzyż.

Jesienią 1924 powołano Komisję Specjalną Rady Miejskiej i Magistratu Bydgoszczy w celu przeprowadzenia konkursu na projekt przebudowy Wieży Wolności. Konkurs ogłoszono w bydgoskiej prasie. W dniu 15.01.1925 komisja dokonała wstępnej oceny nadesłanych 36 prac i do dalszej dyskusji zakwalifikował 10 projektów. Przyjęto przy tym zasadę, że z zewnątrz wieża traktowana miała być jak pomnik wolności a wnętrze posłużyć miało za kaplicę poległych w walce o wolność. Jednak ze względu na brak pieniędzy i sprzeciw Zarządu Miłośników Miasta Bydgoszczy odstąpiono od tego projektu.


Zburzenie wieży

Rada miasta na posiedzeniu w dniu 12.04.1928 podjęła ostateczną decyzję o rozebraniu wieży, która wśród ludności zachowała swoją nazwę i przeznaczenie. W głosowaniu 27 radnych było za przeprowadzeniem rozbiórki, 19 przeciw i jeden wstrzymujący się od głosu. Próba ratowania wieży przez różne gremia nie powiodła się.

Pierwsza próba wysadzenia wieży w dniu 17.05.1928 po zastosowaniu kwasu pikrynowego (materiał wybuchowy o właściwościach kruszących) była nieudana. Ponowna próba, przeprowadzona następnego dnia, powiodła się. Do wysadzenia wieży użyto więc 30 kg trotylu, podkładając go w narożnikach podstawy wieży. Wieża Bismarcka przestała istnieć ostatecznie 18.05.1928 o godz. 18.13.

Rozbiórka wieży rozpoczęła się już 01.05.1928, a więc jeszcze przed jej wysadzeniem. Prac tych podjęła się bydgoska firma budowlana inż. Franciszka Głowackiego. Kamienie wykorzystano do budowy elektrowni. Miasto z rozbiórki otrzymało: ażurową bramę żelazną, bramę drewnianą obitą blachą miedzianą wraz z futryną, okna z witrażami, 10 płyt granitowych, 17 stopni granitowych i płaskorzeźbę rycerza w piaskowcu.

Tablice z bydgoskiej Wieży Bismarcka trafiły do nowo wzniesionego pomnika narodowego na polach Grunwaldu w Prusach Wschodnich (18.09.1927). Tylko tablice miasta i powiatu bydgoskiego trafiły do Międzyrzecza, gdzie w roku 1920 postawiono także bydgoski pomnik cesarza Wilhelma I.
Jedyną zachowaną tablicą jest tablica cesarska (wraz z marmurowym blokiem i inskrypcją), która wystawiona jest w Muzeum Okręgowym w Bydgoszczy (stan: 2015).

Po przekształceniu pomnika grunwaldzkiego w roku 1937, tablice miały trafić do Piły [informacja niesprawdzona].


Miejsce stania wieży dzisiaj

Po zburzeniu wieży w roku1928 zachowały się schody, które prowadziły do niej. Schody te prowadzą dzisiaj na Wzgórze Wolności. Stopnie schodów zaczynają przy posesji nr 86 przy ul. Toruńskiej.

Obecnie byłe miejsce stania wieży znajduje się w obrębie cmentarza (Cmentarz Bohaterów Bydgoszczy). Zachował się częściowo fundament wieży – tarasu o wymiarach 22,4 m x 16,4 m i wysokości 0,8 m. Na byłym tarasie stoi obecnie pomnik (krzyż).


Linki

Google Maps (byłe miejsce stania wieży)

Google Earth (byłe miejsce stania wieży)


Źródła

Seele, Sieglinde: Lexikon der Bismarck-Denkmäler, wyd. Imhof Petersberg, 2005, str. 79-80
- Seele, Sieglinde, Mannheim (archiwum Seele): BISMARCK-TURM von BROMBERG/Posen
- Księga pamiatkowa z okazji otwarcia Wieży Bismarcka w Bydgoszczy wydana w dniu 25.05.1913, wyd 2. uzupełnione , wyd. przez Związwk Bismarcka Bydgoszcz
- von Bismarck, Valentin: Bismarck-Feuersäulen u. Türme (niepublikowany manuskrypt); nr 184 "Bismarck-Feuersäule zu Bromberg", 1900 - 1915, 1937 (Archiwum Burszostwa Alemannia, Bonn)
Czasopisma Związku Bismarcka: 3. roczni, 1905 (nr 8, str 10), 4. rocznik, 1906 (nr 1, str. 12; nr 4, str. 60), 5. rocznik, 1907 (nr 3, str. 43; nr 5, str. 70; nr 7/8, str. 102/103), 6. rocznik, 1908 (nr 7, str. 111), 7. rocznik, 1909 (nr 1, str. 14; nr 7/8, str. 126; nr 9/10, str. 158), 8. rocznik, 1910 (nr 1/2, str 18; nr. 4, str. 61), 9. rocznik, 1911 (nr 5, str. 90; nr 7, str. 137/138), 10. rocznik, 1912 (nr 6, str 74; nr 12, str. 164), 11. rocznik, 1913 (nr 1, str. 9/10; nr 4, str 56; nr 5, str 76; nr 6/7, str. 86-91)
- Zentralblatt der Bauverwaltung, 1909 nr 60, str. 404; nr 101, str. 663)
- Kalendarz Niemieckiej Marchii Wschodniej, 1914, 9. rocznik, str 58-61
- Dr. Stefan Dyroff, wskazówki dot. historii wieży od roku 1920, przez e-mail (02.02.2003)
- Bielefeld, Jörg: wymiary fundamentów (czerwiec 2011, wymiary bez gwarancji)


Tłumaczenie na język polski – Marek Mosoń , Wrocław


Fotografia miejsca stania Wieży Bismarcka w Bydgoszczy, czerwiec 2011. Foto: Jörg Bielefeld , Remscheid