Update: 04.03.2017

12 pytań i odpowiedzi do tematu
Skrót najważniejszych informacji dotyczących Wież Bismarcka

Dość często spotykam się z powtarzającymi pytaniami dotyczącymi wież Bismarcka. Dlatego też postanowiłem utworzyć stronę „F.A.Q.” („Frequently Asked Questions” – „Często zadawane pytania”), na której znajdziecie Państwo na nie odpowiedzi:

1.    Jaki był powód budowy Wież Bismarcka?

Powodem stawiania Bismarckowi tak dużej liczby wież oraz innych pomników było oddanie hołdu kanclerzowi za jego zasługi w budowie Rzeszy Niemieckiej. Płomienie na wieżach płonąć miały możliwie na możliwie największej ilości wież, m.in. w rocznicę urodzin i śmierci Bismarcka itd.

2.    Jak dużo wybudowano wież i ile z nich przetrwało?

Pomiędzy rokiem 1869 a 1934 wybudowano (lub przemianowano na Wieże Bismarcka już istniejące) łącznie 240 wież. Do roku 2010 zachowało się jedynie 174 wież (w Polsce 17). Część z nich znajduje się w bardzo złym stanie.

3.    Czy wszystkie Wieże Bismarcka wyglądają podobnie?

W roku1899 powstał projekt pod nazwą „Zmierzch BogówWilhelma Kreisa, wyróżniony przez Związek Studentów 1 miejscem w konkursie na projekt Wieży Bismarcka,. Projekt ten, w kształcie masywnej kolumny ogniowej miał być wzorem dla wszystkich wież Bismarcka. Do 1911r. posłużył za wzór przy budowie 47 wież. Jednak w wielu przypadkach rzeczywisty wygląd wieży z różnych przyczyn odbiegał od ustalonego wzoru. Miejscowi architekci często zmieniali koncepcje. W ten sposób powstały wieże o różnej formie. Przed 1899r. budowano również wieże drewniane. Te jednak nie były kolumnami ogniowymi.

4.    Co odróżnia Wieże Bismarcka od innych wież?

·         Budowę wież finansowano z darowizn i zbiórek pieniężnych pochodzących głównie od mieszkańców a nie od państwa (cesarz Wilhelm II zdymisjonował Bismarcka w 1890r.!).

·         Wieże Bismarcka nie są pomnikami reprezentacyjnymi, lecz pomnikami utożsamiania się narodu z kanclerzem za jego zasługi dla Rzeszy Niemieckiej.

·         Wieże ku czci Bismarcka eksponowano najczęściej na wzgórzach, skąd były dobrze widoczne.

·         Od 1899r. na wieżach instalowano w większości przypadków misy ogniowe, na których w określone dni rozpalano ogień.

5.    Dlaczego wieże nazywano również kolumnami?

Związek Studentów rozpisał 03.12.1898r. konkurs na projekt Kolumny Bismarcka. W architekturze pojęcie „kolumna” przedstawiana jest jako pionowa, cylindryczna (okrągły przekrój) podpora dachu. W starożytności słowo „kolumna” używane było w sposób niejednoznaczny dla tej formy architektonicznej (np. czworokątna budowla z piaskowca „Igeler Säule” koło Trewiru). Nagrodzony 22.04.1899r. przez Związek Studentów projekt „Zmierzch Bogów” nawiązywał do antycznej sztuki budowlanej (kolumny wystającej do 1/3 wysokości rdzenia filaru, na której spoczywał architraw).

6.    Czy wszystkie wieże Bismarcka są wieżami widokowymi?

Nie wszystkie Wieże Bismarcka zostały zaprojektowane jako wieże widokowe. Spowodowane to było względami finansowymi bądź sprawą gustu. Budowa schodów i platformy widokowej znacznie podwyższała koszty budowy wieży. Ponieważ wieże najczęściej eksponowane były na wzniesieniach, w zdecydowanej większości przypadków decydowano się na wieże z platformą widokową. Z 47 wież wybudowanych według projektu „Zmierzch Bogów”, tylko 14 zrealizowano jako kolumny ogniowe bez platformy widokowej.

7.    Z jakich materiałów zbudowane zostały Wieże Bismarcka?

Do budowy Wież Bismarcka używano najczęściej kamieni polnych, granitu, wapieni i piaskowca. Powstały również wieże z trasu, szarogłazów, bazaltu, dolomitów, kwarcytów, melafiru, porfiru, betonu, żelaza i drewna.

8.    Jak zareagował cesarz Wilhelm II. na budowę Wież Bismarcka?

Cesarz Wilhelm II. próbował zainscenizować własny kult narodowo – monarszy. Jego dziadek Wilhelm I. zwracał się do niego „Wielki”. Był też propagatorem stawiania i finansowania pomników cesarzowi Wilhelmowi, prawie wyłącznie na terytorium Prus. Zabiegi te jednak nie dorównywały kultowi Bismarcka.

Cesarza Wilhelm II. po zdymisjonowaniu Bismarcka w roku 1890 zaobserwował podejrzliwie wzmagające się uwielbienie Bismarcka. 25.09.1893r. po przyjęciu Bismarcka w Bad Kissingen, śledził zazdrośnie popularność byłego kanclerza Rzeszy. Tę popularność Bismarcka wykorzystał później do swych imperialistycznych celów.

9.    Czy stawiano też Wieże Bismarcka w celu przesyłania informacji?

Budowanie Wież Bismarcka nigdy nie było (o ile wiem) celem takiego działania. W czasie wojen niektóre wieże wykorzystywane były prawdopodobnie jako stacje telegraficzne.

10.  Czy dzisiaj na wieżach rozpala się jeszcze ogień?

W zasadzie ognia na wieżach nie rozpala się już dzisiaj, ponieważ zabrania tego statut ochrony drzew oraz różne ustawy ochrony środowiska i inne zarządzenia. Zdarza się, że wieże znajdują się w korytarzach lotnictwa cywilnego (np. Bad Pyrmont). Sens i cel oświetlania wież ogniem ku czci Bismarka byłby dzisiaj chyba kwestionowany. W pojedynczych przypadkach rozpala się jednak ogień z okazji uroczystości jubileuszowych wież (np. w 1990r. w Iserlohn, czy w 2000r. w Markneukirchen (fajerwerki na wieży). W Lützschena-Stahmeln (koło Lipska), od 1997r. raz w roku rozbłyska tamtejsza wieża płomieniem w dniach przesilenia letniego Słońca.

11.   Znam jeszcze inne Wieże Bismarcka, których nie ma na tych stronach.

Istnieje kilka odpowiedzi w kwestii:

·         W wielu miastach planowano budowę Wieży Bismarcka. Jednak z różnych przyczyn do wybudowania wieży nigdy nie doszło. Wizerunek niektórych wież będących w planie bądź w fazie projektu rozpowszechniany był nawet na widokówkach (np. Fürstenwalde, Norymberga, Jever, Uerdingen, Legnica, Kwidzyn itd.). Ze względu na zbyt wysoki koszt budowy, wieże te nigdy nie powstały. Alternatywą dla nich były niekiedy o wiele tańsze pomniki.

·         W przypadku kilku miast w obiegu znajdowały się kartki lub ustne przekazy ludowe błędnie informujące o Wieży Bismarcka (np. Bad Nauheim, Goslar itd.), które, jak udowodniono, nigdy takimi nie były.

·         Niektóre budowle w kształcie wież lub pomniki nie spełniały warunków Wieży Bismarcka (według definicji Kloss/Seele) np. „Kolumna Bismarcka” w Bad Harzburg, Feldberg/Schwarzwald i Miśni w Saksonii. Budowle te nazywano wprawdzie także „Kolumnami Bismarcka”, jednak nie posiadały cech, jakie powinny posiadać kolumny ogniowe i Wieże Bismarcka. Chodzi tutaj o kolumny posiadające wyłącznie cechy pomnika. Takim pomnikiem był między innymi pomnik Bismarcka w Staniszowie koło Jeleniej Góry na Dolnym Śląsku, który nie był ani wieżą ani kolumną ogniową.

12.   Dlaczego nazwy niektórych wież pochodzą od miejscowości, w których w rzeczywistości nie stoją?

Rzeczywiście istnieje kilka wież (np. Wieża Bismarcka Reichenbach / Dzierżoniów), które w tak naprawdę stoją w zupełnie innym miejscu niż podano. Można to wytłumaczyć na kilka sposobów:

·         Przytoczę tutaj cytat z niepublikowanego manuskryptu „Kolumny i Wieże Bismarcka” (1915 – 1937), autorstwa Walentego von Bismarcka:

„Niekiedy istnieją takie okoliczności, które sprawiają, że budowle stoją z dala od większych miast. Dlatego można mieć wątpliwości, czy nazwa ma pochodzić od miejscowości, czy od góry. Najwłaściwszym i chyba najbardziej słusznym w większości przypadków będzie jednak nadanie nazwy pochodzącej od miasta, które tą Wieżę lub Kolumnę Bismarcka wybudowało”.

·         Wieże Bismarcka budowano najczęściej w miejscach nadających się na dogodny punkt widokowy. Jeśli w danej miejscowości brakowało takiego miejsca, Wieżę Bismarcka budowano w sąsiedniej miejscowości, w której takie miejsce było, zachowując jednak swą nazwę.


Tłumaczenie na język polski – Marek Mosoń, Wrocław